نقد فیلم

شیشلیک و مصلحت

شیشلیک” و “مصلحت”: دو فیلم دیدنی

دیروز و امروز در سینما آزادی و سینما افریقا دو فیلم دیدم که غافلگیرم کردند. هر دو را با پیش فرض بی خود و بی هوده رفته بودم نگاه کنم. اما، اینطور نبود.

فیلمهای انتقادی/ اجتماعی تاریخ را روایت می کنند.”شیشلیک” و “مصلحت” از جنس آنهاست.  “شیشلیک” که می شود آن را بهترین، آزادترین و غیر سفارشی ترین فیلم محمد حسین مهدویان تا به امروز به شمار آورد، هجویۀ گیرای خوب کار شده ای در بارۀ مناسبات قدرت حاکم و کارگران و اهل و عیال و مردم درمانده و گرسنه ای ست  که در محیط کار و تعلیم و تربیت و کوچه و خیابان با سخن پردازی و کلمات قصار خطیبان شعبده بازمدام سحر می شوند و سرشان را شیره می مالند.”شیشلیک”  اما با ظرافت، بادکنک شعارها و تبلیغات توخالی قدرتمندان ریاکار را با یک بیان کاریکاتوری دست می اندازد و می ترکاند. کارخانۀ پشم ایران فیلم، کنایه ای از  سرزمین ماست و آنکه کارگر را تحقیر می کند و گرسنگی کارگر را فضیلت می داند تا ظرفیت تاب آوری اش را بالاتر ببرد، قدرت خالی بند چرب زبانی ست که سیب زمینی را نصیب کارگر و شیشلیک را از آن خود می کند. دو کارگر بی نوا همراه خانواده شان در سراسر فیلم به این کمدی غمناک اما پر انرژی و چالاک جذابیت چشمگیری داده اند و با مشت و لگدی که کارگر برافروخته سرانجام به رئیس شارلاتان کارخانه در یک رستوران  می زند نشان می دهند که هنوز نیروی اراده  و عصیان در مردم خوارو خفیف شده از میان نرفته است ( برخلاف ملت نادان بی خاصیت و غیرقابل اعتمادی که درچند فیلم خوش پرداخت اما منفعل جشنواره دیدیم).  در”شیشلیک”، قصه ای که هاشم ( رضاعطاران) در باره تلخی ها و مصائب زندگی پر حسرتش در یک مهمانی تعریف می کند، همه می پندارند شوخی و لطیفه است و هنگامی که او و عطا ( پژمان جمشیدی) در لحظه های تلخ در ماندگی یکدیگر را در آغوش می کشنند، ظاهر بین هائی که از دور  به آنها چشم دوخته اند،  گمان می کنند که با دو همجنس گرا روبه رو هستند. این ظاهر بینی و برداشت اشتباه  و به بیراهه رفتن را در برخی از نوشته ها و حرفهای منفی نیز که در بارۀ فیلم گفته اند کم و بیش می توان دید و حس کرد. 

قدرتی که در”شیشلیک” کتک می خورد، ظاهراً متوجه وضع شکننده و ناپایدار خود می شود و وردست چاپلوس فرصت طلبش را از سر ناچاری از خود می راند. اما ناپایداری قدرت در جائی دیگر، د رفیلم “مصلحت” (نخستین فیلم بلند حسین دارابی)، خود را در سطحی عمیق تر و وسیع تر نشان می دهد. حاکمیتی که به بهانۀ مصلحت و حفظ نظام دست به بیداگریهایی زده ، حالا سعی در مرمت خود دارد (یکی از نشانه هایش در فیلم تعمیر موزئیک لق شده پله برای پرهیز از نیفتادن است). “مصلحت” از بسیاری از خط قرمزها، بخصوص در ارتباط با جایگاه و هیبت روحانیت، عبور کرده و رعایت عدالت در ارتباط با یک خانوادۀ به اصطلاع طاغوتی را به مصلحتی که می تواند در جاهائی به خون نیز آغشته شود ترجیح می دهد. “شیشلیک” و “مصلحت” سر و شکل قابل قبولی دارند، با زبان آشنا و متعارف سینمای مردم پسند هریک به شیوۀ خود حرف می زنند وبابیننده به خوبی ارتباط بر قرار می کنند. در هر دو سالن سینما شاهد بودم که عده ای در پایان فیلمها دست زدند و تشویق کردند. “شیشلیک ” و “مصلحت” مستقیماً یا به اشاره  از مردمی می گویند که در فضائی  پر از رنج و نفرت زندگی می کنند، حال و روز خود را کم و بیش در آینۀ این دوفیلم می بینند و اگر جلوه ای از عدالت واقعی ببینند نفس راحتی می کشند. من نمی دانم و نمی توانم با قاطعیت بگویم این دو فیلم، بخصوص “مصلحت” با چه انگیزه و هدفی در این مقطع پرتلاطم تاریخ کشورمان ساخته شده اند. کفگیر به ته دیگ خورده و یک خانه تکانی و خود پالائی ناگزیر در راه است؟ آش این قدر شور بود که خان هم فهمید؟. اما طرح و نقشۀ پشت آنها هر چه باشد، یک نتیجۀ روشن و سودمند دارد: طشت رسوائی دروغ و ریا و زور و تبعیض دیر یا زود از بام فرو می افتد.  اگر درخانه کس است، یک حرف بس است.

ابلق

“ابلق”نرگس آبیار را دیروز یکشنبه با یاشارنورائی در سینما آفریقا دیدیم. هر دو دربارۀ آن احساس مشترکی داشتیم و خود فیلم را مانند عنوانش دو رنگ و دورو یافتیم،که نمونۀ دیگری از سینمای”تسلیم”است. فیلم باجذابیتهای ظاهری بینوایان کج وکوله و محیط شلوغ حاشیۀ شهری و دیالوگهای با اصل و نسب به گزارشی کم و بیش تماشائی و پرکشش از یک سیرک انسانی تبدیل شده است (همان کاری که به درجاتی در فیلمهای دیگری مانند”ابد و یک روز”و”مغزهای کوچک زنگ زده” قبلاً تجربه شده بود). لحظه های چشمگیر فیلم اندک نیست و بازی متفاوت وکم همتای هوتن شکیبا نگین درخشان”ابلق”است. اما اگر از خط و ربط بگذریم و به حرف اصلی فیلم توجه کنیم، می بینیم که در نهایت “ابلق” با “مصلحت”سر”حقیقت”کلاه می گذارد وتمامی زنانی را که در یک جامعۀ مردانه آسیب دیده اند، برای بدتر نشدن وضع، دعوت به بردباری وخاموشی می کند. این نگاه محافظه کارانۀ فیلم به برکت برخی عناصر و مفاهیم سینمای فارسی(از بحث ناموس گرفته تا ریتم تند و حضور یک پیرزن بامزه و کفتر بازی و نماهای درشت و چاقوکشی و کتک کاری…)قرار است سر مخاطب(عمدتاً زن)را گرم کند تا دست آخر آنچه را که می خواهد در ذهن او بکارد. البته فیلمساز دل خوشی از این اوضاع و احوال ندارد؛ یکی به نعل و یکی به میخ می زند و با استفادۀ استعاری از موشهای موذی خطرناکی که به زندگی خود ادامه می دهند، وهمچنین تداوم خاموش ماندن دخترک زبان بستۀ فیلم، چشم انداز آینده را روشن نمی بیند. با اینهمه،به همان شکلی فیلم را می بنددکه برخی از آدمهای دست به عصای معترض به شرایط ناگوار موعظه می کنند.بدبختی وستم ونابرابری هست، اما برای از دست ندادن این آب باریکه و قوت لایموت نمی شود بنیاد ظلم و بیرحمی را ریشه کن کرد، وگرنه حال و روزمان بدتر از این که هست می شود، همه چیز از هم می پاشد و این یک لقمه نانی را که داریم از دست خواهیم داد. صلاح نیست که سرکشی و عصیان کنیم و از جان و مال مایه بگذاریم تا حقیقت از پرده بیرون بیفتد. در”ابلق”، شمار زیادی از زنان در معرض طمع و آزار جنسی اند، اما باید دهانشان را با دست بپوشانند و چهره اصلی آنها، راحله(الناز شاکر دوست) در نهایت ناچار شود به خاطر خانواده و از دست ندادن همسر کله خرابش و پیشگیری از خون و خونریزی و خشونت بیشتر به توصیه مغز متفکر و بزرگ قوم(مهران احمدی) ریا بورزد و به دروغ بگوید که آزاری صورت نگرفته تا اوضاع به حال عادی برگردد و جامعه از جوش وخروش بیفتد.

این نگاه و پیام عریان فیلم است و اشاره ها و کنایه هایی که در جهت مخالف آن عمل می کنند، کم رمق تر از آنند که به چشم مخاطب عام بیایند و بر او تاثیر بگذارند. “ابلق” از ترس و ضعف زنان و طعمه جنسی شدن آنان در یک فرهنگ و آئین سنت زدۀ متعصب و خرافاتی سخن می گوید، اما با ابزار”مصلحت” و”حفظ آبرو” زن لطمه دیده را به سکوت دعوت می کند، حتی اگر دل خود فیلمساز با چنین باوری همراه نباشد، که فرموده اند: در کف شیر نر خونخواره ای/ غیر تسلیم و رضا کو چاره ای؟. فیلم با این نگرش محافظه کارانه سر مخاطب (عمدتاً زن) را به کمک یک روایت هیجانی (که البته در جاهائی دچار سکته می شود) گرم می کند تا در همان حال رفتارمتعادل- و البته تزویر آمیزی- را که فیلمساز برای زن گریز ناپذیر می داند، با تلخی و اندوه دنبال کنند.

در اجتماعی که “ابلق” ترسیم کرده، و لهجه های مختلف آدمها مفهومی سرزمینی به آن می دهد، یک آدم با فهم و شعور و یک “عروس آتش” نیست که پای حقیقت و عدالت با بی پروائی بایستد و حتی اگر تک و تنها هم بماند، حقیقت را به مصلحت نفروشد. حال آنکه در عالم واقع فراسوی دنیای نمایش و سینما و در بیخ گوش همۀ ما چنین زنان و مردانی بوده و هستند و فداکاری شان بی ثمر نبوده است. سینما صرفاً در قصه گوئی و سرگرمی خلاصه نمی شود؛ سینما یک پدیدۀ فرهنگی ست که نمی تواند خود را از واقعیت های اجتماعی دور نگه دارد. نرگس آبیار با این فیلم، چه بخواهد چه نخواهد، و بی آنکه سعی کنم به او وصله بچسبانم و استعداد و حسن نیتش را نادیده بگیرم، نوعی محافظه کاری را تبلیغ کرده که در همان حال می تواند توجیه کنندۀ جایگاه خود او در گونه ای نظام فیلمسازی باشد که توسط قدرت رسمی تمجید و پشتیبانی می شود. چه شباهت نزدیکی ست میان پیام “ابلق” و رفتارسیاست پیشگانی که بر بی نوائی بی چیزان و رنج و درد ستمدیدگان اشک می ریزند، اما در هنگامۀ نابسامانی ها  و سربزنگاه ها از ترس در نیفتادن با شاخ گاو، حقیقت را در پیشگاه مصلحت ذبح شرعی می کنند.

جهانبخش نورائی